Để một chiếc lá sen tự nhiên trở thành bề mặt của nón, người làm phải trải qua nhiều công đoạn. Lá cần được lựa chọn, xử lý, làm phẳng, cắt ghép và chằm lên khung trước khi hoàn thiện bề mặt.
Quy trình cụ thể có thể thay đổi giữa các cơ sở. Tuy nhiên, những tư liệu đã công bố cho thấy nón lá sen Huế thường được hình thành qua các bước chính sau đây.
Bước 1: Lựa chọn lá sen
Không phải chiếc lá nào cũng phù hợp để làm nón. Lá cần có độ trưởng thành phù hợp, bề mặt tương đối nguyên vẹn và hệ gân rõ. Người làm thường loại bỏ lá bị sâu bệnh, thủng quá nhiều hoặc hư hỏng.
Theo Thông tấn xã Việt Nam, lá được lựa chọn cần có màu sắc phù hợp, gân rõ và không bị sâu bệnh.
Bước 2: Làm sạch và xử lý lá
Lá mới thu hoạch chứa nhiều nước và sẽ nhanh chóng co, đổi màu nếu để khô tự nhiên mà không có phương pháp xử lý. Các tư liệu có nhắc đến bước lau lá và ủ xử lý trước khi phơi.
Công thức, nồng độ và thời gian là kỹ thuật của từng cơ sở, không nên tự áp dụng tại nhà khi chưa có kiến thức an toàn. Mục đích của công đoạn là giúp lá ổn định hơn và chuẩn bị cho bước tạo phẳng.
Bước 3: Phơi và tạo độ phẳng
Sau xử lý, lá được làm khô trong điều kiện phù hợp. Người thợ cần kiểm soát để lá không bị gấp nếp hoặc biến dạng quá mức.
Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, quy trình được công bố có công đoạn phơi khô và ủi thẳng lá. Đây là bước cần cẩn thận vì nhiệt độ hoặc lực tác động không phù hợp có thể làm hỏng bề mặt.
Bước 4: Cắt và sắp xếp lá
Lá được cắt gọt thành những phần phù hợp với độ cong của nón. Người thợ cố gắng giữ lại các đường gân đẹp và bố trí chúng theo hướng tạo nên sự liền mạch.
Cách sắp xếp ảnh hưởng trực tiếp đến thẩm mỹ. Nếu các mảng lá bị chia cắt thiếu cân đối, bề mặt nón có thể trở nên rối hoặc để lộ nhiều điểm nối.
Bước 5: Chuẩn bị khung và vành nón
Khung tạo nên phom cơ bản của chiếc nón. Các vành được sắp theo kích thước tăng dần từ đỉnh xuống mép, tạo độ dốc và giữ cấu trúc.
Khung cần đủ đều để bề mặt lá không bị lồi lõm bất thường. Nếu vành cong hoặc khoảng cách thiếu cân đối, phom nón sau hoàn thiện sẽ bị ảnh hưởng.
Bước 6: Chằm lá lên khung
Đây là một trong những công đoạn đòi hỏi nhiều kinh nghiệm. Người thợ giữ lá đúng vị trí và đưa đường kim quanh các vành để cố định bề mặt.
Lá sen có hệ gân và đặc điểm khác lá nón truyền thống. Tư liệu của VTV ghi nhận những người thợ làng nón Đốc Sơ tham gia công đoạn chằm nón trong quá trình hình thành dòng sản phẩm này.
Bước 7: Sửa phom và hoàn thiện mép nón
Sau khi chằm, người thợ kiểm tra độ cân đối, sửa những vùng lá chưa phẳng và hoàn thiện phần mép. Dây nón hoặc vị trí gắn dây cũng được xử lý để sản phẩm có thể sử dụng thuận tiện.
Bước 8: Hoàn thiện bề mặt
Một số quy trình sử dụng lớp phủ bảo vệ để hỗ trợ giữ màu và bề mặt lá. Sau đó, nón được phơi hoặc để khô theo điều kiện của cơ sở sản xuất.
Lớp hoàn thiện cần đủ để bảo vệ bề mặt nhưng không nên làm mất hoàn toàn cảm giác tự nhiên của đường gân.
Bước 9: Vẽ họa tiết
Tùy thiết kế, người thợ có thể vẽ hoa sen hoặc họa tiết trang trí trên nền lá. Màu được bố trí sao cho nổi bật nhưng vẫn để lại khoảng trống cho hệ gân tự nhiên.
Do thực hiện bằng tay, nét vẽ và sắc độ giữa các sản phẩm có thể khác nhau nhẹ. Sau khi vẽ, bề mặt cần đủ thời gian khô trước khi đóng gói.
Bước 10: Kiểm tra và đóng gói
- Kiểm tra phom và vành nón.
- Kiểm tra đường chằm và chỉ thừa.
- Quan sát bề mặt lá và các điểm nối.
- Kiểm tra lớp hoàn thiện và họa tiết vẽ.
- Kiểm tra dây nón.
- Đánh giá khả năng giữ hình khi vận chuyển.
Nón nên được đóng trong hộp có kết cấu đủ cứng để tránh bị đè hoặc móp.
Giá trị nằm trong từng công đoạn
Một chiếc nón lá sen hoàn thiện là kết quả của nhiều phần việc liên tiếp. Chỉ cần một bước không được kiểm soát tốt, màu sắc, bề mặt hoặc phom nón đều có thể bị ảnh hưởng.
Hiểu quy trình giúp người mua đánh giá sản phẩm đầy đủ hơn và trân trọng công sức của người xử lý lá, làm khung, chằm nón, vẽ và hoàn thiện.
Bạn có thể tham khảo nón lá sen thủ công tại HUEGO, đọc thêm về thợ nón Đốc Sơ và xem hướng dẫn bảo quản.
Nguồn tham khảo: Báo ảnh Việt Nam – Nón Lá Sen xứ Huế; Báo Nhân Dân – Giấc mơ lá sen của Thảo.