Huế có nhiều làng và khu vực làm nón được nhắc đến trong các tư liệu về nghề thủ công, như Dạ Lê, Phú Cam, Đốc Sơ, Triều Tây và Kim Long. Trong quá trình phát triển nón lá sen, những người thợ chằm nón tại Đốc Sơ đã góp phần đưa chất liệu mới lên dáng nón truyền thống.
Vì vậy, nói về nón lá sen không chỉ là kể câu chuyện của một ý tưởng sáng tạo. Đó còn là câu chuyện về kinh nghiệm nghề được trao truyền và khả năng thích ứng của người thợ Huế.
Đốc Sơ trong không gian nghề nón Huế
Đốc Sơ thuộc khu vực Hương Sơ của thành phố Huế và được biết đến như một địa điểm có truyền thống chằm nón. Nghề làm nón từng hiện diện tại nhiều làng quanh Huế, góp phần tạo nên hình ảnh chiếc nón thanh mảnh gắn với người phụ nữ cố đô.
Tư liệu của Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Huế ghi nhận nghề nón Huế đã hình thành, phát triển qua nhiều thế hệ và hiện diện tại nhiều làng nghề khác nhau.
Mỗi khu vực có thể tham gia vào một hoặc nhiều khâu như làm khung, xử lý lá, chằm nón và hoàn thiện sản phẩm.
Khi người thợ truyền thống tiếp nhận chất liệu mới
Lá sen sau xử lý có đặc điểm khác với lá thường dùng để làm nón. Bề mặt, độ dày và hệ gân khiến việc sắp xếp, giữ lá và đưa đường kim trở nên khó hơn.
Người thợ cần vừa cố định lá trên khung, vừa hạn chế làm hỏng phần gân và bề mặt tự nhiên. Các đường chằm phải đủ chắc nhưng không khiến lá bị rách hoặc biến dạng.
Một số tư liệu về nón lá sen và thợ làng Đốc Sơ cho thấy công đoạn chằm cần sự kỹ lưỡng và kiên nhẫn.
Giá trị của đôi bàn tay làm nghề
Nhìn vào một chiếc nón hoàn thiện, người dùng thường chú ý trước tiên đến màu xanh hoặc họa tiết hoa. Tuy nhiên, phom nón ổn định và bề mặt lá được giữ chắc phụ thuộc rất nhiều vào kỹ năng của người thợ.
Người thợ cần hiểu độ cong của khung, cách phân bố lực và vị trí đặt mũi kim. Đây là những kinh nghiệm khó thể hiện hết bằng một bản hướng dẫn ngắn.
Nón lá sen có phải nghề cổ của làng Đốc Sơ?
Cần phân biệt giữa nghề chằm nón truyền thống và dòng sản phẩm nón lá sen. Nghề làm nón tại Đốc Sơ đã có từ trước. Nón lá sen là sản phẩm được phát triển về sau, dựa trên kỹ thuật và lực lượng thợ sẵn có.
Vì vậy, không nên gọi Đốc Sơ là “làng nghề cổ chuyên làm nón lá sen”. Cách diễn đạt chính xác hơn là những người thợ Đốc Sơ đã tham gia vào quá trình hình thành và hoàn thiện dòng nón lá sen Huế.
Sự đổi mới giúp nghề thủ công tiếp tục hiện diện
Nghề truyền thống chỉ có thể tồn tại bền vững khi sản phẩm tìm được vị trí trong đời sống mới. Bên cạnh những chiếc nón dùng hằng ngày, các dòng nón nghệ thuật, nón chụp ảnh và nón làm quà mở ra thêm nhu cầu cho người làm nghề.
Nón lá sen cho thấy một chất liệu mới có thể được đưa vào phom dáng quen thuộc mà không làm mất đi vai trò của kỹ thuật truyền thống.
Gìn giữ làng nghề không chỉ bằng việc trưng bày
- Tìm hiểu nguồn gốc sản phẩm trước khi mua.
- Ưu tiên đơn vị cung cấp thông tin minh bạch.
- Tôn trọng những khác biệt của sản phẩm làm tay.
- Sử dụng và bảo quản sản phẩm đúng cách.
- Chia sẻ câu chuyện về người làm nghề.
- Tránh chỉ so sánh nón thủ công bằng tiêu chí giá thấp.
Từ làng nghề đến đời sống hiện đại
Đóng góp của thợ chằm nón Đốc Sơ trong quá trình làm nón lá sen cho thấy nghề truyền thống không đứng yên. Kinh nghiệm cũ có thể kết hợp cùng ý tưởng và chất liệu mới để tạo nên một sản phẩm phù hợp hơn với du lịch, quà tặng và nghệ thuật.
Bạn có thể đọc thêm về quy trình làm nón lá sen Huế, câu chuyện người sáng tạo và tham khảo các mẫu nón tại HUEGO.
Nguồn tham khảo: Sở KH&CN thành phố Huế – Nghề nón Huế; Báo ảnh Việt Nam – Nón Lá Sen xứ Huế.